Ávarp á stofnfundi Samtaka um barnamenningarstofnun
Á Degi íslenskrar tungu 16. nóvember 2002
Ragnheiður Gestsdóttir, rithöfundur

Kæru vinir.

Mig langar að byrja á að óska okkur öllum til hamingju með daginn. Nú hillir undir að við sjáum langþráðan draum rætast; að hér verði komið á fót stofnun sem hefur það hlutverk að standa vörð um barnamenningu á Íslandi, rannsaka hana og varðveita, hlúa að henni og styrkja. Hvenær skyldum við fyrst hafa heyrt orðið barnamenning? Er það skráð í nýju orðabókina?.... Það er alla vega ekki til í Orðabók Menningarsjóðs frá árinu 1963.

Orðið menning hafði lengi vel á sér frekar þyngslalegt og hátíðlegt yfirbragð, það vísaði í Íslendingasögurnar - ekki vinnukonurómana, Sinfoníuhljómsveitina - ekki lög unga fólksins, Þjóðleikhúsið - ekki Leikfélag Berufjarðar. Hversdagslegir hlutir gátu mögulega heyrt undir menningu ef þeir voru nógu fornir, þannig var vattarsaumur hluti af íslenskri menningu, en ekki útsaumaðir klukkustrengir, súrt smjör en ekki hnallþórur. Svo var farið að nota menningarhugtakið vítt og alltumfaðmandi, það breiddi sig út yfir allt sem við gerum, bæði hversdags og spari. Þá var um tíma reynt að aðgreina og lagskipta, tala um hámenningu og lágmenningu. En á þeim tímum sem við lifum einmitt núna - þið vitið, þessum póstmódernísku - hljóma slíkar skilgreiningar falskt, það má ekki halda því fram að eitt sé gott og annað verra. Oftast er gott þegar múrar falla. En víðáttan getur verið dálítið yfirþyrmandi, múrarnir gáfu visst skjól og öryggi. Og við byggjum okkur nýtt skjól, búum til ný hólf og skilgreiningar.

Erum við þá kannski að reisa nýja múra með því að setja á stofn barnamenningarstofnun? Er barnamenning ekki bara hluti af menningu yfirleitt? Auðvitað er hún það. Börn hafa alltaf verið til, er það ekki? Jú, börn hafa alltaf verið til, konur hafa alltaf verið til og fátækt fólk hefur alltaf verið til. En lengi voru börn bara verðandi fullorðnir, eins og konur voru fyrst og fremst útungunarvélar og fátækt fólk á öllum aldri og af báðum kynjum voru vinnudýr á svipuðu plani og dráttarjálkar.

Börn eignuðust ekki sjálfstæðan tilverurétt fyrr en þeirra varð ekki lengur
þörf í atvinnulífinu og jafnvel þá var bernskan fyrst og fremst biðtími og
mótunartími. Var þá engin barnamenning til áður en fullorðna fólkið uppgötvaði
mikilvægi bernskunnar og viðurkenndi sérstakar þarfir barna? Ég held að
barnamenning hafi alltaf verið til. Kvennamenning hefur líka alltaf verið
til. Auðvitað var hún ekki meðvituð um sjálfa sig, hún setti sér engin mörk
eða skilgreiningar. En hún var til. Hún átti auðvitað snertipunkta við
fullorðinsheiminn, til dæmis í þjóðsögunum og ævintýrunum, en svo blómstraði hún líka í leikjum barnanna og þeim leyniheimi sem þau gátu gert sér og leitað skjóls í frá hörðum heimi vinnuþrælkunar. Þegar við tölum um barnamenningu nú, höfum við fyrst og fremst í huga þá menningarstarfsemi sem stunduð er af fullorðnum í þágu barna.

En enn þann dag í dag leita börnin sér skjóls undan hörðum heimi. Þessi heimur heldur þeim ekki að líkamlegri vinnu, hann býður þeim upp á óendanlega afþreyingu og ávítar þau svo fyrir hreyfingaleysi. Hann sparar ekki við þau matarbitann, heldur treður í þau misgóðum mat, en skammar þau í leiðinni fyrir að vera of feit. Hann ætlast til að þau drekki í sig þekkingu, en eys síðan yfir þau sundurlausum upplýsingum. Hann vill að þau alist upp hraust, heilbrigð og falleg, en fyrirmyndirnar sem þau hafa fyrir augunum eru þvengmjóar, fáklæddar smástelpur með silikonpúða á viðeigandi stöðum og
olíuborin steratröll. Þetta er heimur þar sem gert er átak gegn eiturlyfjum
í fjölmiðlum meðan salan fer fram á skólavellinum, þar sem talað er
hátíðlega um mikilvægi tjáningar og tungumáls, en enginn má vera að því að
tala við börnin.

Í slíkum heimi búa börnin sér líka athvarf. Þau finna sér litla hella
til að skríða inn í, griðastað þar sem þau geta verið frjáls, geta verið þau
sjálf í friði. Þau leita inn á við og til hvers annars. Þegar við skoðum og
skilgreinum barnamenningu megum við ekki gleyma því að leyniheimur barnanna er til, heimur þar sem við höfum einhvern tíma átt þegnrétt, en höfum ekki lengur. Ekki nema okkur takist að kafa lengst inn í sálina og reyna að muna og skilja hvernig það var í raun og veru að vera barn. Þá getur okkur, sem
reynum að miðla einhverju sem máli skiptir til barna með aðferðum einhvers
konar menningarstarfsemi, tekist að vera samherjar þeirra og veita þeim
liðveislu í baráttunni fyrir að fá að vera þau sjálf, að fá að vera börn.

Ragnheiður Gestsdóttir

< Tilbaka á aðalsíðu um Barnamenningarstofnun